بتدريج بهتر و ملايمتر مىشود تا بمرتبه اى مىرسد كه ممكن است خوشخوتر و خوشرفتار ترين مردم بشود ، پس از اين مقدّمه ميگوئيم : جمله ى * ( ( يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ) ) * در آن روز كه پيغمبر براى مردم قرائت فرمود آنها خوب فهميدند و استفاده كردند ، و ما امروز نميتوانيم معنى ظاهرى جملات را تصوّر كنيم زيرا مغفرت بمعنى پرده پوشى و گذشت از گناه در صورت ميل و خواهش ، در موجودات ارباب قدرت و مردم خودخواه تصوّر دارد ، ليكن خداوند كه مطابق مصلحت براى هر چيز اثر خاص قرار داده است ، اگر بخواهد ببخشد تصوّر ندارد ، چون نقص و تغيير و دگرگونى در پيشگاه خداوند قابل فرض نيست تا بگوئيم اگر بخواهد مىبخشد ، اگر نخواهد نميبخشد ، پس بايد بفهميم معنى يشاء چه چيز است اين است كه ميگوئيم : همانطور كه در معنى لغت نوشتيم مقصود از اين جمله ممكن است اين باشد : با توجه به آنچه در مقدّمه نوشتيم خداوند غير از كفر را ميامرزد براى آنكه مراتب تحول اخلاقى را برگذار مىكند و اعمال خلاف و نابجا مرتكب مىشود و باز پشيمان و خوشرفتار مىشود و گاه از آداب نفسانى منحرف مىشود و گاه از اين جهت بصلاح برميگردد و در رفتار با مردم و روش اجتماعى بد كردار مىشود تا آنگاه كه دم مرگ است و موقع عوض شدن صورت انسانى او فرا ميرسد اگر صالح و خوشرفتار بود و در ضمن صورت انسان خوب نمودار بود تا زندگى را ترك - كرد البتّه مطابق مشيت و تقدير و سرنوشت مشمول مغفرت است ، و گر نه به صورت بد - كرداران و مردم زشت رفتار و بدكردار از دنيا رفت مطابق سرنوشت و تقدير وسائل سعادت خود را فراهم نكرده است و از مغفرت خداوند محروم است . 3 - از جمله ى * ( ( ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ ) * - تا آخر ) اين آيه به صورت خطاب به پيغمبر آغاز شده است ، شايد در آن اشارت لطيفى باشد كه زشتى فكر و عمل اين گونه مردم به آن درجه است كه خود قابل گفتگو نيستند و فهم آن ندارند كه درك سخن بنمايند مانند اينكه براى تنبيه كودك نالايق با اولياى او معايبش را ميشمارند ، در اين آيه ببيان تعرض به پيغمبر كه اختياردار آنها است اين عيب بزرگ يادآورى شده است تا بشنوند و بصلاح آيند ، و براى هر كس بشنود وسيله ى ،